Trầm cảm sau sinh thường gặp ở phụ nữ sau khi sinh con với các biểu hiện như rối loạn giấc ngủ, chán ăn, mất liên kết với con mình vừa sinh.
Những thay đổi hay biểu hiện bất thường của phụ nữ sau sinh được xem là bình thường với sự lý giải của việc thay đổi hormone, nhưng có thể sau đó là len lỏi triệu chứng của trầm cảm sau sinh.
1. Trầm cảm sau sinh là gì?
Trầm cảm sau sinh là một tình trạng của phụ nữ xuất hiện tình trạng ủ rũ, bỏ bê bản thân hay mệt mỏi, mất ngủ, ngay sau khi sinh con và có thể kéo dài đến một năm sau đó. Hiện nay ở Việt Nam, tỷ lệ phụ nữ mắc trầm cảm sau sinh lên đến 33% (theo bộ Y Tế). Đây không phải cảm xúc buồn bã thoáng qua, khác với baby blue, là một tình trạng bệnh lý và cần hỗ trợ, can thiệp phù hợp.
Người mẹ sau sinh có sự thay đổi hormone (đặc biệt là estrogen và progesterone), kèm theo các vấn đề về thay đổi tâm lý, vai trò làm mẹ, thiếu ngủ và lo lắng trước các vấn đề của trẻ sơ sinh, thiếu sự hỗ trợ từ gia đình, sang chấn chưa giải quyết ở giai đoạn trước. Tất cả những yếu tố đó đều có thể là nguyên nhân gây ra trầm cảm sau sinh và được chẩn đoán nếu kéo dài trên 2 tuần.
2. Tại sao lại bị trầm cảm sau sinh
“Đàn bà sinh xong, ai cũng vậy mà!
Có đứa con cũng không chăm được!”
Bạn đã từng nghe những câu này trong câu chuyện về một người mẹ vừa sinh nào đó chưa? Thật phi lý nếu vì vài câu nói mà gây nên chứng trầm cảm sau sinh. Nhưng hãy tưởng tượng người mẹ mới sinh con lại nghe những điều đó cả ngày, kèm theo đó tư tưởng áp đặt chê bai về cách người mẹ chăm đứa con nhỏ, quả thực là một áp lực to lớn.
Nếu lúc này người chồng không thực hiện đúng vai trò của người cha như chăm con và hỗ trợ bên cạnh người mẹ, sẽ dễ dẫn đến người mẹ sinh ra tâm lý bị bỏ rơi, buồn bã. Những câu nói đó không chỉ ảnh hưởng đến tâm lý người mẹ mà còn là rào cản ngăn họ chia sẻ vấn đề của mình.
Thể trạng mỗi người khác nhau nên sau sinh, có người mẹ có thể di chuyển, sinh hoạt bình thường trong vài tiếng, lại có những người gặp vấn đề nghiêm trọng như băng huyết, nhiễm trùng hậu sản, tiền sản giật,…gây nhiều đau đớn và mệt mỏi cho quá trình chăm con sau đó. Hiển nhiên, đây là giai đoạn người mẹ cần nghỉ ngơi thay vì quay cuồng với việc chăm con, lẫn làm các công việc trong nhà.
Nhiều trường hợp người mẹ rơi vào trầm cảm sau sinh gặp vấn đề với con nhỏ. Đứa trẻ khi sinh ra mắc bệnh hoặc có chứng khóc dạ đề (khóc hơn 3 tiếng/ ngày và hơn 3 ngày/ tuần), tạo ra áp lực và sự bối rối về cách chăm con của người mẹ. Thời gian kéo dài, người mẹ bắt đầu nghi ngờ bản thân và đổ lỗi cho chính mình về tình trạng của con.
Dù không rõ ràng về nguyên nhân chính xác cho việc xuất hiện trầm cảm sau sinh nhưng sự bối rối về sự xuất hiện của đứa trẻ, thiếu chia sẻ từ người chồng, gia đình, tình trạng sức khỏe của cả mẹ và con đều là những yếu tố góp phần.
3. Trầm cảm sau sinh gây ra điều gì?
Dù ít ai biết đến nguyên nhân, nhưng những hậu quả mà trầm cảm sau sinh mang đến lại tác động lớn đến cuộc sống, ảnh hưởng đến cả tinh thần lẫn thể chất của người mẹ mắc phải.
Điều đầu tiên có thể kể đến chính là tác động đến cơ thể, người mẹ lúc này cảm thấy chán nản với tất cả mọi thứ, ngay cả với việc ăn uống. Thức ăn lúc này được đưa vào cơ thể không còn là một phương diện thưởng thức, mà chỉ chút cố gắng còn sót lại để duy trì sức lực cho cơ thể. Các hoạt động khác như vệ sinh cá nhân, chăm sóc cơ thể dần được lược bỏ một cách vô thức.
Tóc quấn lên vội hoặc búi sau gáy, những lọn tóc chưa được gom đủ rớt xuống thế nào cũng không còn quan tâm, 1 cái vén ra sau tai là đủ. Lúc này, những đồ mặc trên người cũng chỉ là những gì ngay trước mắt hoặc thuận tiện nhất cho việc chăm con, chẳng còn nghĩ đến nó có phải cũng bộ với nhau hay không, nó đã lem màu hay có vết rách ở đâu. Dường như họ bỏ hết những điều từng là sở thích, thói quen, những hoạt động tồn tại chỉ là sự hiện diện qua những ngày kế tiếp.
Những người mẹ mắc trầm cảm sau sinh thường xuyên rơi vào trạng thái không biết bản thân mình đang làm gì, nhớ và quên những việc cần làm chỉ trong vài giây ngắn ngủi. Những âm thanh hay cuộc trò chuyện của mọi người cứ dần trôi qua, người mẹ mắc trầm cảm sau sinh không thể nhớ được vì sự tập trung là điều khó khăn với họ.
Đôi mắt thâm đen trũng sâu, gương mặt nhợt nhạt, đôi môi khô nứt, những hình ảnh đó có thể bắt gặp ở người mẹ đang mắc trầm cảm sau sinh. Những giấc ngủ trọn vẹn và thoải mái có lẽ là điều mà mọi người mẹ có con sơ sinh đều ao ước, lại càng là điều khao khát của người mắc trầm cảm sau sinh. Nhưng những điều mà tôi đã nêu ở nguyên nhân khiến cho họ dần bỏ qua giấc ngủ của chính mình.
Tinh thần của người mẹ mắc trầm cảm sau sinh là phần biểu hiện rõ nhất qua cách cư xử hằng ngày, họ thường thu rút, dễ khóc không cần lý do hoặc tự ti, cảm thấy bản thân thua kém và không xứng đáng. “Ai cũng làm mẹ mà sao tới lượt mình lại thảm hại như vậy? Tại sao con mình cứ khóc không ngừng?” Những câu hỏi đó ám ảnh tâm trí người mẹ, như một lồng giam vây hãm cả cảm xúc lẫn suy nghĩ.
Tôi đã từng thấy một người bạn của mình bỏ cái tả đầy phân của đứa con vào máy giặt thay vì bộ đồ, mãi sau khi mở máy giặt lấy đồ cô ấy mới chợt nhận ra sự nhầm lẫn này. 3 giây sau khoảng khắc ấy, cô ấy đưa bàn tay nắm chặt đánh vào đầu mình rồi khóc oà. Ngay lúc đó, tôi cảm thấy trầm cảm sau sinh không chỉ là cái tên biện hộ cho sự thay đổi cảm xúc đơn thuần, mà là một cuộc khủng hoảng tâm lý thực sự.
Ngày trước, cô ấy là một cô gái tự tin và lý trí, khó có điều gì làm cô ấy mất bình tĩnh, sự đối lập với hiện tại là người phụ nữ uể oải và luôn mang suy nghĩ “mình là người làm sai”.
Chợt nhớ về câu hỏi mà người thầy đã hỏi tôi ở buổi thi vấn đáp cuối môn Tâm bệnh học: “Dạng trầm cảm nào khiến cho người mắc có thể làm hại người thân của mình?”, đáp án chính là trầm cảm sau sinh. Một sự thật có phần tàn nhẫn, người mẹ mắc phải dạng trầm cảm này có xuất hiện biểu hiện chán ghét con, bỏ bê chăm sóc, thậm chí gây hại đến tính mạng con mình. Nếu xuất hiện tình trạng này, tức là người mẹ đã đến mức độ nghiêm trọng và cần được can thiệp ngay.
4. Tránh và thoát khỏi trầm cảm sau sinh
Trầm cảm sau sinh có thể gây ảnh hưởng lớn đến tinh thần và sức khỏe người mẹ, em bé và gia đình nhưng việc này hoàn toàn có thể ngăn ngừa hoặc giảm thiểu mức độ tác động.
4.1. Chuẩn bị cho việc sinh con
Việc có con là quyết định quan trọng của người mẹ và cả gia đình. Sự xuất hiện của một thành viên nhỏ này đòi hỏi rất nhiều yếu tố, vậy nên cần có sự chuẩn bị về thể chất lẫn tinh thần, cũng như là vật chất cho em bé. Người mẹ tham gia các buổi tập huấn về kỹ năng chăm sóc bé, được tư vấn và tham khảo các tình huống sẽ xảy ra trong quá trình chăm con, giúp người mẹ hình dung tốt hơn.
Sức khỏe người mẹ cũng là một phần quan trọng, người mẹ không đủ sức khỏe hay có biến chứng sau khi sinh con sẽ góp phần gây nên trầm cảm sau sinh.
Tiêm ngừa vacxin, bổ sung vitamin và khoáng chất cần thiết, rèn luyện thể thao để nâng cao sức khoẻ cho cơ thể. Một điều không mỹ miều nhưng lại rất thực tế là việc chuẩn bị về tài chính, việc tích lũy tài lực chắc hẳn là điều cần thiết để chăm lo cho em bé, còn là sự an tâm, yên lòng trong quá trình sinh và chăm con sau này. Thậm chí, tài chính còn giúp bạn có được khoảng thời gian tự do cho thân mình, khi mà con đã có một vú nuôi hay bảo mẫu chăm sóc.
4.2. Sự đồng hành của gia đình
Trầm cảm sau sinh chắc hẳn không còn là điều quá đáng sợ khi có sự đồng hành của gia đình bên cạnh, người mẹ chiến đấu đơn độc trên hành trình chăm con như một xe tải nhỏ phải chở nhiều thùng container, sự chia sẻ của người thân sẽ cùng san sẻ thùng hàng đó và đồng hành với nhau. Trong đó, người chồng chính là phần quan trọng nhất, người chồng không phải phụ giúp, mà cùng làm nghĩa vụ cha mẹ đối với con cái của mình. Bởi không ai ngoài người chồng là người hiểu rõ nhất về hành trình mang thai và thể trạng, tâm tính của người vợ.
Nếu có được sự đồng hành của gia đình như ông bà nội – ngoài, cô dì chú bác thì chắc chắn là điều hạnh phúc với các bà mẹ. Sự chăm sóc này giúp người mẹ có thêm thời gian để nghỉ ngơi, điều dưỡng lại cơ thể, đồng thời một số mẹo vặt của người đi trước cũng giúp việc chăm con dễ dàng hơn. Nhưng với điều kiện, những người thân này không phán xét hay áp đặt cái ý kiến cá nhân lên người mẹ, nếu không thì nguy cơ mắc trầm cảm sau sinh sẽ tăng lên đáng kể.
Trầm cảm sau khi có thể là một cái tên ám ảnh đối với những người mẹ, do tác động lên sức khỏe thể chất lẫn tinh thần, ảnh hưởng đến các mối liên kết khác trong gia đình. Dù không xác định được nguyên nhân chính xác gây ra việc trầm cảm sau sinh, nhưng chúng ta có thể phòng ngừa bằng cách cung cấp chế độ dinh dưỡng hợp lý, chăm sóc sức khỏe tinh thần cho phụ nữ mang thai đến khi sinh.
