Vai trò của âm nhạc góp phần quan trọng trong đời sống cá nhân và văn hoá của toàn nhân loại, cũng là biện pháp thư giãn qua bao thế hệ.
Từ thưở xưa đến ngày nay, bên cạnh đời sống vật chất thì đời sống tinh thần của con người cũng được quan tâm không kém, từ người làm nông ngân nga câu hò đến bậc vua chúa thưởng thức nhã nhạc cung đình cho thấy vai trò của âm nhạc đến con người là vô cùng quan trọng.
1. Vai trò của âm nhạc trong lịch sử nhân loại
1.1 Âm nhạc thời tiền sử
Chưa có nghiên cứu hay dấu tích nào xác định chính xác thời điểm đầu diên của âm nhạc nhưng ta dễ dàng thấy được vai trò của âm nhạc gắn bó mật thiết với con người ra sao. Các nhà khảo cổ học đã tìm thấy những chiếc sáo từ xương chim và ngà voi ma mút có niên đại 40.000 – 35.000 trước ở Châu Âu, điều này cho thấy âm nhạc xuất hiện còn sớm hơn cả hình vẽ hang động, có thể con người đã sáng tạo ra âm nhạc từ việc vỗ tay hay giọng hát và cả gõ vào đá từ rất sớm.
Con người ở giai đoạn này chưa phát triển về ngôn ngữ phức tạp, vai trò của âm nhạc chính là phương diện kết nối cảm xúc đầu tiên, giúp họ phát triển về mặt đời sống tinh thần và giao lưu kết nối với nhau, như tiếng hót của chim, âm nhạc giúp thu hút bạn tình, thể hiện cảnh báo nguy hiểm và vỗ về đàn con.
Vai trò của âm nhạc trong giai đoạn này không đơn thuần là công cụ giải trí mà nó gắn liền với sinh tồn, âm thanh vang lên là điểm kết nối các bộ tộc với nhau, việc hát và nhảy theo nhịp tạo ra sự đồng bộ, tăng cường tinh thần đồng đội khi săn bắn hay đối mặt với nguy hiểm, âm thanh có thể truyền đạt thông tin và cảnh báo nguy hiểm từ xa khi thấy thú dữ hoặc kẻ địch.
Thời xa xưa, người tiền sử thường xem âm nhạc như một con đường linh thiêng để kết nối với thần linh, tổ tiên và thế giới siêu nhiên. Thông qua âm thanh vang vọng của sáo, trống và những nhịp điệu nguyên sơ, họ thực hiện các nghi lễ cầu mưa, cầu cho mùa màng bội thu và sự sinh sôi của sự sống.
Không chỉ dừng lại ở âm thanh, nhiều bức tranh hang động còn được vẽ tại những vị trí có đặc tính âm học đặc biệt, nơi tiếng vang được khuếch đại hoặc ngân dài, cho thấy sự kết hợp chặt chẽ giữa âm nhạc và hình ảnh trong các nghi thức tín ngưỡng. Điều này gợi ý rằng đối với con người thời tiền sử, vai trò của âm nhạc không đơn thuần là hình thức giải trí, mà là phương tiện thiêng liêng giúp họ giao tiếp với những bậc siêu nhiên thế giới vô hình.
1.2. Âm nhạc đi cùng với lịch sử Việt Nam
Trong lịch sử phát triển của Việt Nam, âm nhạc phản ánh đời sống và linh hồn dân tộc qua các thời kỳ. Từ những ngày đầu dựng nước, vai trò của âm nhạc đóng góp vào quá trình lao động khi người dân ngân nga ca dao, những câu hò, ví, giặm để phản ánh đời sống nông nghiệp lúa nước, ở triều đình và bậc vua chúa xuất hiện nhã nhạc cung đình để phục vụ các lễ nghi cũng như đời sống tinh thần. Điều chắc chắn rằng người dân
Việt Nam không mấy xa lạ với cái tên trống đồng Đông Sơn, đây không chỉ là một nhạc khí mà còn đại diện cho dân tộc khi thể hiện khí phách và sức mạnh, thể hiện vai trò của âm nhạc đến đời sống người Việt sâu sắc.
Một thời gian sau, nhờ sự phát triển mạnh mẽ của Phật giáo trong thời nhà Lý – Trần – Lê mà một hình thức khác của âm nhạc ra đời, đó chính là thiền ca với mục đích đề cao triết lý sống và con đường tu tập, thiền ca ra đời thể hiện vai trò của âm nhạc như một phương tiện độc đáo kết hợp giữa văn học, âm nhạc và tu hành.
Ở hình thức này của âm nhạc mang đến những bài học, triết lý đến mọi tầng lớp phổ biến và sâu rộng hơn, giúp những giáo lý cao siêu trở nên dễ tiếp cận với nhịp điệu chậm rãi lại trầm tư làm người nghe dễ dàng đi vào trạng thái thiền định tĩnh.
Ở giai đoạn kháng chiến chống Mỹ và Pháp, vai trò của âm nhạc trở thành công cụ kháng chiến tinh tế với những bài hát chủ đề yêu nước len lỏi vào đời sống và đánh thức ý chí của người dân. Đây cũng là lúc cải lương phát triển mạnh ở Nam bộ, vừa giải trí vừa phản ánh hiện thực xã hội, phê phán thực dân và tệ nạn là vai trò của âm nhạc.
Một tác phẩm cần được nhắc đến ở giai đoạn này là bài Tiến quân ca của nhạc sĩ Văn Cao được chọn làm bài quốc ca, cũng là lời kêu gọi toàn dân kháng chiến, lúc này âm nhạc ở hai miền phát triển theo 2 hướng khác nhau nhưng đều phản ánh khát vọng hoà bình, khi miền Bắc tập trung vào nhạc cách mạng và miền Nam có dòng nhạc vàng, trữ tình kháng chiến, sự phân chia này tạo nên một bức tranh âm nhạc đa dạng nhưng cũng trăn trở.
2. Ảnh hưởng của âm nhạc
2.1. Âm nhạc đối với hệ thần kinh con người
Âm nhạc không chỉ là một môn nghệ thuật mà còn là một yếu tố ảnh hưởng sâu sắc đến con người và kích thích mạnh mẽ đến đối với não bộ, khác với hầu hết các hoạt động chỉ tác động đến một số vùng não cụ thể, âm nhạc lại tác động gần như toàn bộ vùng não cùng lúc.
Vai trò của âm nhạc với con người thể hiện ở việc điều chỉnh hệ thống hoá học trong cơ thể, khi ta nghe một bản nhạc yêu thích thì não bộ sẽ tiết ra dopamine – chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến khoái cảm và phần thưởng, đây chính là lý do nói âm nhạc có thể gây “nghiện” theo ý nghĩa tích cực.
Đã bao giờ bạn nghe một giai điệu xưa cũ rồi gợi nhớ đến cả một khoảng thời gian hay sự kiện liên quan đến bản nhạc ấy, đó là vì âm nhạc và trí nhớ có mối liên hệ sâu sắc, tạo ra con đường thần kinh mạnh mẽ kết nối cảm xúc với ký ức.
Nhiều minh chứng còn cho thấy âm nhạc là thứ cuối cùng bị mất đi đối với các bệnh nhân Alzheimer và sa sút trí tuệ, những người gần như mất đi mọi ký ức những vẫn luôn có thể nhớ và chơi các bài bài mình từng thành tạo, như nhân vật Henry trong bộ phim cùng tên, khi cơn bệnh sa sút trí tuệ khiến ông quên đi mọi thứ dù là điều cơ bản nhất, thì ông vẫn nhớ cách chơi piano, niềm đam mê của đời của mình.
Âm nhạc được dùng như liệu pháp trị liệu (Music therapy) đã công nhận và ứng dụng rộng rãi trong quá trình hỗ trợ bệnh nhân, vai trò của âm nhạc thể hiện rõ qua việc điều trị cho bệnh nhân đột quỵ, phục hồi chức năng ngôn ngữ và vận động. Bên cạnh đó, âm nhạc cũng là công cụ hỗ trợ mạnh mẽ trong quá trình điều trị trầm cảm, lo âu và rối loạn stress hậu sang chấn vì nó giúp điều chỉnh tâm trạng, cung cấp phương tiện biểu đạt cảm xúc khó có thể diễn tả bằng lời.
2.2 Âm nhạc trong văn hoá
Những lời ca tiếng ru chắn hẳn không xa lạ với tuổi thơ của bao trẻ em Việt Nam, đặc biệt là những thế hệ từ năm 2000 trở về trước, âm nhạc lúc này gần gũi, mộc mạc nhưng lại giàu tình cảm, chân tình vì thông qua tiếng hát ru của người mẹ, người bà mà truyền đạt tình cảm, kết nối hình ảnh quê hương được đúc kết qua biết bao thế hệ, trong mỗi tuổi thơ của mỗi người đều có những câu hát, giai điệu thân quen tạo nên những điểm chung mà kết nối con người với nhau.
Mặt khác, vai trò của âm nhạc thể hiện qua vai trò độc đáo trong việc tạo ra sự kết nối xã hội, khi mọi người cùng hát, cùng nhảy múa hay cùng nghe nhạc thì sóng não sẽ có xu hướng đồng hóa, chính điều này tạo ra cảm giác thân thiết mạnh mẽ giữa mọi người.
Vai trò của âm nhạc trong văn hoá là vũ khí của tầng lớp bị áp bức, nổi bật như bài hát “We Shall Overcome” chứa đựng khát vọng tự do của nô lệ Mỹ và sau này phát triển thành phong trào dân quyền, từ đó ta thấy được rằng âm nhạc có sức mạnh tập hợp đám đông, tạo ra nhận thức tập thể về các vấn đề văn hoá, xã hội và nhân quyền.
Khi xét đến văn hoá của từng nước, vai trò của âm nhạc lại được thể hiện rõ ràng hơn khi gắn với con người và đặc thù riêng của từng nơi, như ở vùng Tây Tạng với địa hình núi cao, gió mạnh thường dùng kèn và trống có tông trầm, đi sâu, còn ở vùng Mexico sử dụng các loại kèn và đàn cho ra cảm xúc mạnh cho ra hơi hướng lễ hội.
Vai trò của âm nhạc không đơn thuần là phương diện giải trí hay nghệ thuật, nó phản ánh toàn bộ đời sống của người từ xa xưa đến hiện tại, từ đồng ruộng đến cung đình nguy nga, có mặt trong buổi tiệc sum vầy vui vẻ hay đám tiệc u uất, buồn bã, đi cùng chiến tranh khốc liệt đến hoà bình an yên.
Qua âm nhạc, ta thấy được giá trị của văn hoá, biến động lịch sử và tiến bộ xã hội cùng với tiếng nói, khát vọng con người và trong thế giới đa dạng văn hoá, âm nhạc có lẽ là ngôn ngữ chung duy nhất mà con người có thể đều hiểu, điều cảm nhận mà không cần nói thành lời.
