Vẽ là hình thức trị liệu nghệ thuật gần gũi vì nó không mang thiên hướng nghệ thuật mà chỉ là thể hiện cảm xúc, tâm trạng hay những tổn thương đang có trong tâm hồn.
Bạn đã từng rơi vào những ngày tâm trí rối bời hay lạc lõng bơ vơ, có cố cất tiếng bao nhiêu lần nhưng vẫn không thể nói thành lời chưa? Nếu đã từng có những cảm xúc sâu thẳm mà ngôn từ khó lòng diễn tả, thì có khi vài nét vẽ lại hơn cả trăm lời giải bày, cũng là cách chữa lành tâm hồn bạn nhiều hơn ngàn lời an ủi. Đó là sức mạnh của trị liệu nghệ thuật thông qua vẽ, phương pháp tưởng chừng như rất đơn giản nhưng đem lại kết quả diệu kỳ.
1. Trị liệu nghệ thuật thông qua vẽ là gì?
Trị liệu nghệ thuật thông qua vẽ, hay còn gọi cách khác là Art therapy đây là phương pháp trị liệu nghệ thuật sử dụng hoạt động vẽ như một công cụ để khám phá và biểu đạt cảm xúc, căng thẳng và hỗ trợ sức khỏe tinh thần.
Phương pháp này có nguồn gốc từ Châu Âu và Hoa Kỳ vào những năm 1940 với mục đích sử dụng sáng tạo nghệ thuật để hỗ trợ cho bệnh nhân lao và sang chấn cho những người lính, đến năm 1942 thuật ngữ này ra đời do nghệ sĩ người Anh Adrian Hill đặt ra. Lý thuyết được phát triển những năm 1940 – 1950 do nhà tâm lý học Margaret Naumburg đưa vào thuyết phân tâm học, sử dụng nghệ thuật khai thác tiềm thức và liên tưởng tự do.
Việc áp dụng phương pháp này không đòi hỏi bạn những yếu tố của một người nghệ sĩ, cũng không cần kĩ thuật hay tài năng đặc biệt, sản phẩm của bạn cũng không cần phải đẹp hay thuộc một quy tắc nào. Hoạt động trị liệu nghệ thuật thông qua vẽ diễn ra sẽ là lúc mà bản thân họ nhìn sâu vào tâm trí mình, quan sát cảm xúc và suy nghĩ cũng như điều gì đang xảy ra.
Trong một buổi trị liệu nghệ thuật, bạn sẽ được khuyến khích thể hiện tối đa những gì mình muốn, những điều mình cảm thấy mà không cần bận tâm đến suy nghĩ, không cần chỉnh sửa hay giải thích
2. Vì sao vẽ trị liệu lại được sử dụng?
Não bộ con người được chia làm 2 bán cầu, trong đó bán cầu não trái thường nơi phát triển về tư duy, ngôn ngữ và những việc cần sắp xếp, phân tích, ngược lại ở bán cầu não phải lại là nơi phát triển về cảm xúc và sáng tạo và thường hoạt động tốt hơn khi ta sử dụng nhiều hình ảnh, màu sắc.
Nhiều cảm xúc sâu trầm, đặc biệt là những chấn thương tâm lý thường được lưu trữ tại vùng não này và cũng khó diễn đạt được bằng lời nói, trị liệu nghệ thuật thông qua vẽ sẽ giúp ta giải phóng những cảm xúc, tác động đến trực giác. Nghiên cứu của Đại học Drexel (Mỹ) năm 2016 cho thấy chỉ 45 phút vẽ vời, bất kể trình độ, cũng đủ để giảm đáng kể nồng độ cortisol – hormone gây căng thẳng trong cơ thể.
Một nghiên cứu khác của Hiệp hội Trị liệu Nghệ thuật Anh (BAAT) chỉ ra rằng 78% bệnh nhân tham gia liệu trình vẽ trị liệu có cải thiện rõ rệt về mặt tâm lý, đặc biệt là những người trải qua sang thương, mất mát, hoặc đang điều trị các rối loạn tâm lý như lo âu, trầm cảm.
Trong lúc ta trị liệu nghệ thuật thông qua vẽ là lúc mình bắt tay thực hiện một hoạt động, tay liên tục cử động và di chuyển để vẽ hay tô màu là biện pháp thư giãn, làm dịu đi hệ thần kinh căng thẳng, từng hình ảnh đưa ra ngoài, thoát khỏi những rối rắm trong tâm trí mà hiện diện trên giấy cũng là lúc mà người vẽ có không gian an toàn để đối mặt với những chấn thương, bế tắc của mình.
Bên cạnh đó, sự tập trung vào màu sắc, đường nét trong lúc trị liệu nghệ thuật bằng vẽ cũng là hình thức giúp ta tạm gác lại những lo lắng thường nhật, chú tâm đến hiện tại, mang hình thức tương tự như thực hành thiền chánh niệm.
Khi ai đó hỏi bạn: “Bạn đang cảm thấy thế nào?”, có phải câu trả lời thường gặp là: “Tôi thấy bình thường” hay “Tôi không biết nữa”. Nhiều người trưởng thành thực sự không biết mình đang cảm thấy gì, một phần do ta được dạy từ nhỏ là cần kiềm chế cảm xúc của mình, đừng khóc, không được sợ hay đừng tỏ ra yếu đuối, dần dần điều đó làm ta mất đi nhận thức và gọi tên được cảm xúc đó là gì.
Trong tâm lý học gọi triệu chừng này là Alexithymia – chứng mù cảm xúc, người mắc chứng này không phải vô tâm mà chỉ là không còn nhận diện được cảm xúc của mình. Trị liệu nghệ thuật thông qua vẽ mở ra một con đường tiếp cận cảm xúc, thay vì dùng từ ngữ thì ta dùng đường nét, màu sắc hay chỉ là những chấm màu, và đôi khi bàn tay lại hiểu trái tim hơn trí óc.
Vẽ tranh như một chiếc gương phản chiếu nội tâm, khi bạn nhìn vào những màu sắc mình đã chọn, cách bạn tô vẽ, bố cục tranh, áp lực bút trên giấy, bạn bắt đầu thấy được bản đồ cảm xúc của chính mình. Khi bạn chọn màu xám u ám có phải là buồn? Những đường nét gấp khúc, sắc sảo có phải là tức giận? Những vòng tròn lặp đi lặp lại có phải là lo âu?
Vẽ tranh là phương pháp trị liệu nghệ thuật không đòi hỏi bạn phải giải quyết điều gây ra căng thẳng, không bắt bạn phải tìm ra giải pháp cho những bế tắc hay mối quan hệ rắc rối, bạn chỉ cần chuyển hoá năng lượng căng thẳng thành hành động sáng tạo, nhờ đó mà giải phóng những tích tụ đã nằm trong cơ thể bạn bấy lâu.
Một trong những tác dụng của chạy bộ là đốt cháy adrenaline sau một ngày dài căng thẳng thì vẽ tranh giúp giảm trừ cortisol, nhưng chạy bộ cần có sức lực và điều kiện về vật chất, trong khi vẽ tranh lại có thể diễn ra bất cứ nơi đâu, có thể ở nhà, quán cà phê hay lúc ngồi chờ tàu chỉ với 1 mảnh giấy cùng cây bút là bạn có thể bộc lộ những gì mình cảm thấy.
Trị liệu nghệ thuật thông qua vẽ còn giúp ta có thể tìm kiếm lại sự kiểm soát. Khi ta đang ở một thế giới đầy biến động, mọi điều xảy ra và chuyển biến qua nhanh khiến ta dần như luôn phải chạy và đuổi theo, thì việc bạn được quyết định màu sắc thế nào, đường nét ra sao và mọi thứ diễn ra theo trình tự nào sẽ mang lại cảm giác an toàn và chiếm thế chủ động, vì chính bạn là người ra bức tranh ấy và bạn có quyền thay đổi mọi điều trong đó.
3. Các hình thức vẽ trị liệu được sử dụng phổ biến
3.1. Vẽ tự do theo cảm xúc
Vẽ tự do là hình thức vẽ tự nhiên nhất, để thực hiện hình thức này bạn không cần phải một chủ đề hay kế hoạch gì cả. Để bắt đầu, bạn chỉ cần chuẩn bị một tờ giấy trắng, hộp màu có đủ các màu mà bạn muốn, sau đó là cầm bút màu lên di chuyển theo dòng cảm xúc của mình. Nếu bạn thấy buồn và nghĩ màu xám, tím hay đen phù hợp với tâm trạng của mình, hãy dùng nó rồi vẽ ra dù nó là đường xoáy mềm mại hay những đường gấp khúc cứng nhắc.
Đặc biệt, bạn sẽ dễ nhận biết cảm xúc của mình khi vẽ tự do vào những lúc bạn cảm thấy không biết mình đang như thế nào, chỉ cảm thấy nó là nỗi bất an mơ hồ, nhưng khi thực hiện phương pháp trị liệu nghệ thuật này, đối mặt với những đường nét mình vẽ ra, bạn lại có thể nhận diện được nỗi sợ, hiểu rõ hơn về chính mình khi nhận ra mình đang mắc kẹt vì điều gì.
3.2 Tô màu trị liệu – Mandala
Mandala là những hình tròn đối xứng nhau xuất phát từ văn hoá Phật giáo và Hindu, hình ảnh tượng trưng cho vũ trụ và hài hoà. Trong trị liệu nghệ thuật, mandala được sử dụng rộng rãi như một công cụ thiền định và thư giãn. Việc tô màu mandala trở nên đơn giản ở thời nay khi bạn có thể mua sách hoặc tải các mẫu sẵn có trên mạng, việc sau đó của bạn là chọn màu rồi tô vào từng vùng một cách chậm rãi, cảm nhận từng ô được màu phủ kín và tâm trí được nghỉ ngơi.
Quá trình tô màu mandala có tác dụng gần như thiền định khi sự lặp đi lặp lại của động tác, sự tập trung vào chi tiết nhỏ, giúp não bộ thoát khỏi những suy nghĩ rối bời. Nhiều người mô tả cảm giác này như chánh niệm (mindfulness) khi họ hoàn toàn sống trong khoảnh khắc hiện tại, không lo lắng về quá khứ hay tương lai.
3.3 Vẽ biểu tượng hoặc hình ảnh nội tâm
Đây là hình thức trị liệu nghệ thuật sâu sắc hơn và thường được sử dụng trong quá trình trị liệu tâm lý với sự giám sát, hướng dẫn của chuyên gia tâm lý. Lúc này, người vẽ sẽ được yêu cầu vẽ thể hiện cảm xúc, ký ức hay mối quan hệ của mình thông qua biểu tượng hình ảnh.
Ví dụ như, trong buổi trị liệu, nhà tâm lý đưa ra yêu cầu “Hãy vẽ ra nỗi sợ của bạn bằng hình ảnh của một con quái vật”, những bức vẽ này không chỉ giúp người vẽ nhận diện được vấn đề của mình mà còn giúp nhà tâm lý có thêm thông tin về vấn đề tâm lý của họ.
Hình thức trị liệu nghệ thuật này còn giúp người vẽ có thể nhìn thấy chính mình, mỗi lần khắc hoạ chân dung chính mình là thêm một lần bạn nhìn lại bản thân, tự soi xét bản thân đã tổn thương ở đâu, điều gì cần ghi nhớ, điều gì cần buông bỏ.
Vẽ biểu tượng cũng giúp hiện thực hóa những cảm xúc trừu tượng, những điều bạn thấy mơ hồ trong tâm trí nếu hiện diện trên giấy thì đó không còn là nỗi sợ vô hình nữa, đó là hình ảnh cụ thể mà bạn có thể quan sát, nhận diện và thậm chí là thay đổi nó, chiếm lấy quyền kiểm soát cảm xúc của bản thân mình.
Trị liệu nghệ thuật thông qua vẽ không phải là phương thuốc chữa bệnh thần kỳ cho mọi vấn đề ta mắc phải, nhưng khi buông lơi tâm trí để lắng nghe theo cảm xúc của mình sẽ là lúc ta kết nối với chính mình. Vẽ trị liệu như một công cụ mạnh mẽ giải phóng cảm xúc, bộc bạch nội tâm trong bạn, từ đó giúp bạn cân bằng lại cuộc sống theo cách mộc mạc và đơn giản nhất.
Bạn không phải là hoạ sĩ nên sản phẩm của bạn không cần phải đẹp theo quy chuẩn chung, việc của bạn là chuẩn bị giấy, bút màu hay thứ gì có thể vẽ rồi dũng cảm đối mặt với những điều đang diễn ra bên trong mình. Hãy bắt đầu từ hôm nay và dành ra 15 phút cho chính mình với trị liệu nghệ thuật thông qua vẽ, bạn sẽ thấy điều khác biệt.
